In de wetenschap

De duizenden vrijwilligers van Zooniverse ontdekten al vier planeten en hielpen nieuwe inzichten te ontwikkelen over het universum. Ze proberen nu ook de taal van de orka's te doorgronden. Vindt u dat de zoektocht naar planeten buiten ons zonnestelsel niet snel genoeg kan gaan? Op de website van Planet Hunters (planethunters.org) kunt u zelf de hand aan de ploeg slaan. Als dat niet echt uw ding is, kunt u helpen om het maanlandschap gedetailleerd in kaart te brengen (moonzoo.org), explosies op de zon te detecteren (solarstormwatch.com) of antieke papyrusfragmenten te ontcijferen (ancientlives.org).

Het zijn maar enkele van de projecten die worden beheerd door Zooniverse, een organisatie die wordt gerund door Chris Lintott, een 32-jarige astrofysicus van de Universiteit van Oxford. In vijf jaar heeft Zooniverse al voor verbazende resultaten gezorgd. Het basisprincipe is steeds hetzelfde: vrijwilligers inzetten om door massa's computergegevens te gaan, op zoek naar patronen die inzicht verschaffen.

Geschiedenis van het heelal

'Telkens als je een druk restaurant binnenstapt en je er meteen je vrienden uitpikt, doe je iets dat computers moeilijk kunnen', vertelt Lintott. Een andere Oxford-onderzoeker, Kevin Schawinski, had voor zijn doctoraat 50.000 beelden van sterrenstelsels bekeken en geklasseerd. Dat leverde interessante resultaten op, maar hij beschikte nog over 950.000 extra beelden, afkomstig van een speciale telescoop in New Mexico. Wetenschappers van Oxford, de University of Portsmouth en John Hopkins University begonnen toen met het Galaxy Zoo-project, dat in juli 2007 online ging. Iedereen die wilde, kon zich aanmelden om de beelden te bekijken en te klasseren. Verschillende vrijwilligers krijgen dezelfde beelden te zien, zodat de groep zichzelf corrigeert.

'Het doel van Galaxy Zoo is om te achterhalen hoe het heelal is geworden wat het is, hoe de melkwegstelsels die we zien zijn ontstaan', zegt Lintott. 'Eén mogelijke methode om dat te doen, is het vroegste universum bestuderen. Een andere benadering is heel aandachtig te kijken naar wat er vandaag bestaat. De vormen van de sterrenstelsels kunnen ons eigenlijk alles vertellen over hun geschiedenis.'

In het centrum van elk sterrenstelsel bevindt zich een zwart gat. In sommige gevallen is dat 'actief' (is het in een hoog tempo materie aan het opslorpen), in andere gevallen minder. Het Galaxy Zoo-project heeft aan het licht gebracht dat grote, spiraalvormige sterrenstelsels vaak een actief zwart gat hebben. Bij elliptisch gevormde melkwegen zijn het dan weer vooral de kleinere die een actief zwart gat hebben. Onze eigen spiraalvormige melkweg heeft een zwart gat dat niet actief is. Waarom precies, dat weten we niet, zegt Lintott. Het Galaxy Zoo-project kan daar misschien licht op werpen.

Planeten jagen

Ondertussen is duidelijk geworden dat de aanpak achter Galaxy Zoo ook toepasbaar is op andere wetenschappelijke problemen. Een klein dozijn is samengebracht onder Zooniverse.

Eentje dat erg tot de verbeelding spreekt is Planet Hunter: help de wetenschap om sterren te vinden waar een planeet rond draait. Bij Planet Hunter werken mens en computer daartoe samen. De gegevens zijn afkomstig van de Kepler-telescoop. 'Die bekijkt 150.000 sterren en meet elke 29 minuten hun helderheid', zegt Lintott. 'Wij zoeken die flikkering wanneer een planeet voorbij de ster cirkelt.'

Computers kunnen dat vrij goed, maar toch slaagden de vrijwilligers van Planet Hunter erin om vier kandidaat-planeten te vinden die de computer had gemist. Volgens Lintott is er zo'n 95 procent zekerheid dat het om echte planeten gaat.

Zo'n samenwerking tussen mens en computer zullen we in de toekomst vaker zien, zegt Lintott. 'De computer doet de eerste schifting en geeft dan 5 à 10 procent van de gevallen door.' De mens heeft zichzelf in ieder geval nog niet overbodig gemaakt. 'Ik denk dat er over twintig jaar nog altijd dingen zijn die de mens beter kan dan een computer', zegt Lintott.

Hanny's voorwerp

Mensen zien patronen die computers niet zien. Bovendien slagen ze er soms in iets ontdekken waar ze eigenlijk niet op zoek naar waren. De Nederlandse Hanny Van Arkel zag op één van de Galaxy Zoo-beelden een vreemde blauwe vlek. Ze signaleerde dat aan de initiatiefnemers. Uit de oorspronkelijke beelden kon niet worden opgemaakt wat het was en dus werden bijkomende telescoopbeelden aangevraagd. Het bleek uiteindelijk te gaan om een enorme gaswolk, nu internationaal bekend als 'Hanny's voorwerp'. 'Het voorwerp blijkt de omvang te hebben van een kleine melkweg, gemaakt van heet gas met een temperatuur van 50.000 graden', zegt Lintott. 'Maar het bevat geen sterren. De vraag is waarom het zo heet is.'

Sommige Zooniverse-onderzoeksprojecten vinden dichter bij huis plaats. Het Whale FM-project vraagt ons te luisteren naar de roep van orka's en pilootwalvissen en om soortgelijke kreten te groeperen. De Nederlandse onderzoekers willen weten of er verschillende 'dialecten' zijn te herkennen in die orka-geluiden en hoe complex ze zijn. Ze contacteerden Zooniverse met een verzoek om hulp. 'Het is de eerste keer dat we met geluid werken in plaats van met beeld', zegt Lintott. Maar het principe is hetzelfde. De hoop is dat mensen erin slagen de verschillende orka-kreten beter te klasseren. Uit dat klassement volgt dan hopelijk een inzicht in de structuur van deze uitingen. Het nieuwe Zooniverse-project wordt gesponsord door Scientific American.

Meedoen aan een Zooniverse-project heeft soms wel iets van een quiz of een computerspel. Je krijgt een aantal beelden of opties voorgeschoteld en daar moet je uit kiezen. Alleen is er geen 'juist' antwoord. Kan echte wetenschap zo makkelijk zijn? 'Ja, de resultaten van Zooniverse zijn fundamentele wetenschap', zegt Lintott. 'Het is echte wetenschap, die iedereen kan doen.' Tegelijk wil Zooniverse mensen warm maken voor wetenschap. De website bevat veel achtergrondinformatie en zelfs lesmateriaal voor in de klas. 'Wij willen mensen inspireren om iets te leren', zegt Lintott.

bron: standaard.be